فرقه یسوعیان در هند
تاریخ، آموزش و نقش فرهنگی آنان از سده شانزدهم تا امروز
بخش نخست
اگر از یک دانشجوی تاریخ هند پرسیده شود که مهمترین نهاد آموزشی مسیحی در تاریخ این کشور کدام است، احتمال فراوان پاسخ او فرقه یسوعیان (Society of Jesus) خواهد بود. این فرقه، که در میانه سده شانزدهم میلادی در اروپا شکل گرفت، طی نزدیک به پنج قرن فعالیت خود به یکی از اثرگذارترین نهادهای آموزشی، فرهنگی و علمی جهان تبدیل شد. در هند نیز نقش آنان تنها به تبلیغ مسیحیت محدود نماند؛ بلکه در بنیانگذاری مدارس و کالجها، آموزش زبانهای بومی، پژوهشهای تاریخی، گفتوگوی میان ادیان، گسترش علوم و حتی شکلگیری برخی از مهمترین مراکز دانشگاهی کشور سهمی ماندگار داشت.
با وجود این جایگاه، در زبان فارسی اطلاعات اندکی درباره یسوعیان وجود دارد و نام آنان بیشتر در ارتباط با سنت فرانسیس خاویر شنیده میشود. حال آنکه خاویر تنها آغازگر داستانی بسیار گستردهتر بود؛ داستان نهادی که از گوا تا کشمیر، از مدرس تا بمبئی و از دربار اکبرشاه تا دانشگاههای معاصر هند، حضوری فعال داشته است.
یسوعیان چه کسانی هستند؟
یسوعیان اعضای جمعیت عیسی (Societas Jesu) هستند؛ فرقهای کاتولیک که در سال ۱۵۴۰ میلادی با تأیید پاپ پل سوم به طور رسمی تأسیس شد. بنیانگذار آن ایگناتیوس لویولا، اشرافزادهای اسپانیایی و افسر پیشین ارتش بود که پس از مجروح شدن در جنگ، زندگی خود را وقف اصلاح معنوی و خدمت به کلیسای کاتولیک کرد.
در نگاه نخست، ممکن است یسوعیان نیز مانند دیگر فرقههای رهبانی به نظر برسند، اما آنان ویژگیهایی داشتند که آنان را از دیگر فرقهها متمایز میکرد.
نخست آنکه برخلاف بسیاری از راهبان که بیشتر در صومعهها زندگی میکردند، یسوعیان خود را موظف میدانستند به دورترین نقاط جهان سفر کنند. دوم آنکه آموزش و پژوهش را بخش جداییناپذیر رسالت خود میدانستند. آنان باور داشتند که شناخت زبان، فرهنگ، فلسفه و علوم ملتهای مختلف، شرط لازم برای گفتوگو و فعالیت مؤثر است. از همین رو، بسیاری از اعضای این فرقه علاوه بر الهیات، در رشتههایی مانند ریاضیات، نجوم، پزشکی، زبانشناسی، جغرافیا و فلسفه نیز آموزش میدیدند.
چرا هند؟
در نیمه نخست قرن شانزدهم، پرتغال با گسترش قدرت دریایی خود، مسیرهای بازرگانی اقیانوس هند را در اختیار گرفت. با تصرف گوا در سال ۱۵۱۰، این شهر به مرکز اداری و سیاسی امپراتوری پرتغال در آسیا تبدیل شد.
کلیسای کاتولیک نیز این منطقه را بهترین پایگاه برای گسترش فعالیتهای خود در شرق میدانست. هند نه تنها سرزمینی پهناور با تمدنی کهن بود، بلکه از طریق مسیرهای دریایی با آفریقا، خاورمیانه، جنوب شرق آسیا، چین و ژاپن ارتباط داشت. بنابراین، هر فعالیت موفق در هند میتوانست بر سراسر آسیا اثر بگذارد.
به همین دلیل، زمانی که پادشاه پرتغال از پاپ درخواست اعزام مبلغان مذهبی کرد، فرقه تازهتأسیس یسوعیان یکی از نخستین گروههایی بود که این مأموریت را پذیرفت.
ورود سنت فرانسیس خاویر (سنت زویر) به هند
آغاز تاریخ یسوعیان در هند با ورود سنت فرانسیس خاویر در ۶ مه ۱۵۴۲ به بندر گوا رقم خورد. او پس از سفری سیزدهماهه از لیسبون، قدم به سرزمینی گذاشت که تا پایان عمر، مهمترین مرکز فعالیتهایش شد.
سنت خاویر (سنت زویر) نخستین یسوعی نبود که به شرق سفر کرد، اما بیتردید مشهورترین آنان بود. او به جای تمرکز بر طبقات ثروتمند، بیشتر وقت خود را صرف آموزش کودکان، رسیدگی به بیماران و فعالیت در میان جوامع ماهیگیر جنوب هند کرد. پس از او، صدها یسوعی دیگر از پرتغال، اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، آلمان و دیگر کشورهای اروپایی راهی هند شدند و شبکهای از مدارس، کلیساها و مراکز آموزشی را بنیان نهادند. تا سال ۱۵۵۳، از حدود ۷۰۰ عضو این فرقه در سراسر جهان، ۶۵ نفر در «استان هند» فعالیت میکردند و طی دو قرن بعد، بیش از دو هزار یسوعی به شرق اعزام شدند.
آموزش، مهمترین ابزار یسوعیان
برخلاف تصور رایج، مهمترین فعالیت یسوعیان در هند نه ساخت کلیسا، بلکه تأسیس مدارس بود. آنان معتقد بودند که آموزش میتواند پلی میان فرهنگها باشد و جامعهای پایدار و آگاه بسازد. از این رو، در شهرهای مختلف مدارس ابتدایی، کالجها و مراکز آموزش عالی ایجاد کردند. این مؤسسات تنها برای مسیحیان نبود، بلکه دانشآموزانی از مذاهب و طبقات مختلف نیز در آنها تحصیل میکردند. در این مراکز، علاوه بر آموزش دینی، درسهایی مانند زبان، ادبیات، ریاضیات، فلسفه، منطق، جغرافیا و علوم طبیعی نیز تدریس میشد؛ رویکردی که برای آن روزگار بسیار پیشرفته به شمار میرفت.
یادگیری زبانهای هندی
یکی از ویژگیهای برجسته یسوعیان، علاقه فراوان آنان به زبانهای بومی بود. برخلاف برخی از مبلغان اروپایی که تنها از زبان پرتغالی یا لاتین استفاده میکردند، یسوعیان میکوشیدند زبان مردم را بیاموزند. آنان زبانهایی مانند کنکانی، تامیل، مالایالم، سانسکریت، مراتی و بعدها فارسی را فرا گرفتند و کتابها، فرهنگهای لغت و دستور زبانهایی برای این زبانها تدوین کردند. این تلاشها بعدها به پیشرفت مطالعات زبانشناسی در هند کمک کرد. از مشهورترین نمونهها میتوان به کشیش بلژیکی کامیل بولکه اشاره کرد که در قرن بیستم به یکی از برجستهترین پژوهشگران زبان و ادبیات هندی تبدیل شد و به پاس خدماتش نشان پادما بوشان را از دولت هند دریافت کرد.
ورود یسوعیان به هند تنها آغاز فعالیت یک فرقه مذهبی نبود، بلکه سرآغاز فصلی تازه در تاریخ آموزش، زبانشناسی و تبادل فرهنگی در شبهقاره به شمار میرفت. آنان به جای آنکه صرفاً به ساخت کلیسا بسنده کنند، مدرسه، کتابخانه و مرکز علمی ایجاد کردند و کوشیدند زبانها و فرهنگهای محلی را بشناسند و با آنها وارد گفتوگو شوند.
منابع:
کتابهای تخصصی
John Correia-Afonso,The Jesuits in India (1542–1773): A Short History, Gujarat Sahitya Prakash, 1997.
Leonard Fernando, S.J."Jesuits and India",The Oxford Handbook of the Jesuits, Oxford University Press, 2016.
Teotonio R. de Souza & Charles J. Borges (eds.)Jesuits in India: In Historical Perspective.Instituto Cultural de Macau, 1992.
Délio de Mendonça. Jesuits in India: History and Culture.Gujarat Sahitya Prakash, 2007.
John W. O'Malley, The First Jesuits.Harvard University Press, 1993.
منابع اینترنتی معتبر
نظر شما